پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

بررسی الگوهای ارتباطی مؤمنانه و کفرآمیز در مضامین سورۀ قصص

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران
2 استاد گروه تاریخ و تمدن، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران
10.22034/mcr.2025.515109.1077
چکیده
این پژوهش به تحلیل مضامین سورۀ «قصص» از منظر علم ارتباطات می‌پردازد. چارچوب مفهومی این پژوهش بر تقسیم‌بندی ارتباطات امت‌ها در سه دسته قدسی (میان خدا و پیامبران)، قدسی - عرفی (انتقال پیام از پیامبر به مردم) و عرفی (تعاملات اجتماعی مؤمنان و کافران) است. این تحقیق از روش تحلیل مضمون برای بررسی و صورت‌بندی گونه‌های ارتباطات استفاده می‌کند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد سورۀ «قصص» در هر سه ساحت یادشده ارتباطات را تبیین و تعریف کرده است. در لایه ارتباطات قدسی به بررسی ویژگی‌های این سنخ از ارتباطات از منظر فرستنده (خداوند) و گیرنده (پیامبران و صالحان) می‌پردازیم. پژوهش نشان می‌دهد ارتباطات در این سطح مبتنی بر الهام و اطمینان‌بخشی است. نمونه‌های بارز آن شامل الهام به مادر موسی (ع) برای نجات فرزندش و اطمینان‌بخشی به موسی (ع) و پیامبر اسلام (ص) در مواجهه با چالش‌هاست. در سطح ارتباطات قدسی - عرفی، این پژوهش به تحلیل راهبردهای اقناعی در انتقال پیام الهی می‌پردازد. در بخش نخست به محتوای پیام الهی می‌پردازیم و سنت‌های الهی روایت‌شده در این سوره را تحلیل می‌کنیم. در بخش دوم به استدراجات و استشهاداتی می‌پردازیم که در این سوره برای تقویت پیام پیامبران الهی آمده است. در این بخش گونه‌های اعوان خطابی که برای تقویت پیام در این سوره استفاده شده است، از جمله اعجاز، تحدی و اقتدار را واکاوی می‌کنیم. در لایه ارتباطات عرفی محض به گونه‌شناسی ارتباطات اجتماعی کافران و مصلحان می‌پردازیم و آن دسته از ویژگی‌هایی که سورۀ «قصص» برای هر یک از این دو گروه برمی‌شمرد را بررسی می‌کنیم. مطابق با مضامین استنتاج‌شده در این بخش، مدل ارتباط‌گیری مصلحان همراه با رویگردانی از لغو و تبدیل سیئه به حسنه است. اما مدل ارتباط‌گیری کافران، برتری‌جویانه، غرورآمیز و توأم با گسست ارتباطی از خداست.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
الحیدری، السید رائد. (1431 ق). المقرر فی شرح منطق المظفر. چ 4. قم: ذوی‌القربی.
شیخ‌زاده، محمد؛ و دیگران. (1390 هـ.ش). «تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی». اندیشه مدیریت راهبردی. ش 10. ص 151-198.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1363 هـ.ش). تفسیر المیزان. ترجمه: سیدمحمدباقر موسوی همدانی. ج 16. چ 1. تهران: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
طوسی، خواجه نصیرالدین. (1376 هـ.ش). اساس الاقتباس. چ 5. تهران: دانشگاه تهران.
عترت‌دوست، محمد؛ و رقیه زاهد. (1402 هـ.ش).‌ «کاربست روش تحلیل مضمون برای فهم موضوع‌های قرآنی در فرهنگ اسلامی (مطالعه موردی شبکه مضامین سوره انبیاء)». دین و ارتباطات. ش 63. ص 53-80.
فخر رازی، محمد بن عمر. [بی‌تا]. التفسیر الکبیر. ج 23. چ 3. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
کریگ، روبرت تی؛ و هیدی ال مولر. (1402 هـ.ش). نظریه‌پردازی ارتباطات: خوانش‌هایی در پهنه سنت‌ها. ترجمه: محسن بدره، روح‌الله گلمرادی، علی نجات غلامی و مهدی یوسفی. چ 1. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
گریفین، اموری اِ؛ اندرو لدبتر و گلن اسپارکس. (1400 هـ.ش). نگاه اول به نظریه ارتباطات. ترجمه: غلامرضا آذری. ج 1. چ 1. تهران: سمت.
الویری، محسن. (1372 هـ.ش). «ارتباطات، بخشی از تمدن اسلامی»؛ در: مجموعه مقالات نخستین کنفرانس فرهنگ و تمدن اسلامی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
Braun, V. & Clarke, V. (2006), “Using Thematic Analysis in Psychology”, Qualitative Research in psychology, Vol. 3, No. 2, Pp77-101.
Fisher, Walter (1987), Human Communication as Narration: Towards a Philosophy of Reason, Value, and Action, Columbia, University of South California.
Fisher, Walter (1989), Clarifying the Narrative Paradigm, Communication Monographs, Vol. 56.