پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

فرا ترکیب گسست سیاستی-فرهنگی در پلتفرم‌های دیجیتال داخلی: تنظیم‌گری ایجابی محتوای تعاملی به ‌عنوان رویکرد میانجی ارتقاء سواد فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم ارتباطات، واحد بین المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران
2 دانشیار گروه مدیریت فرهنگی و رسانه، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
3 استاد گروه مدیریت توانبخشی، دانشکده علوم توانبخشی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران
10.22034/mcr.2026.552740.1089
چکیده
هدف از این مطالعه، فراترکیب مبانی نظری و چارچوب‌های سیاستی مرتبط با نظام‌مندسازی محتوای پلتفرم‌های دیجیتال برای ارائه‌ی مدل مفهومی بومی با تأکید بر توسعه سواد فرهنگی در بستر پیام‌رسان‌های داخلی است. مسئله اصلی پژوهش، فقدان چارچوبی یکپارچه و ایجابی برای هدایت نظام‌مندسازی محتوا از رویکرد صرفاً حقوقی - کنترلی به سمت رویکرد آموزشی - توسعه‌ای در ادبیات موجود است. این پژوهش در پاسخ به شکاف مفهومیِ شناسایی‌شده در ادبیات موجود شکل گرفته است؛ به ‌گونه‌ای که مرور نظام‌مند منابع نشان می‌دهد با وجود تنوع رویکردها در حوزه حکمرانی و تنظیم‌گری محتوا، هنوز الگوی یکپارچۀ منسجمی صورت‌بندی نشده است. روش پژوهش، مرور نظام‌مند مقالات داخلی (۱۳۹۴ تا ۱۴۰۴) و بین‌المللی (۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵) از طریق جستجو در پایگاه‌های معتبر علمی است. از مجموع 19 مقاله داخلی و 20 مقاله خارجی که ارتباط مستقیم با سه‌گانۀ «حکمرانی»، «محتوا» و «فرهنگ» داشتند، مفاهیم کلیدی استخراج و پس از کدگذاری محوری و دسته‌بندی مقایسه‌ای در فرایند فراترکیب، تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد نظام‌مندسازی محتوا در پلتفرم‌های دیجیتال را می‌توان ذیل سه حوزۀ کلیدی مفهوم‌سازی کرد: 1. ابعاد حکمرانی نرم و اعتمادساز؛ ۲. مؤلفه‌های تولید و مدیریت محتوای تعاملی – ارزشی؛ 3. پیامدهای ارتقای قابلیت‌های سواد فرهنگی کاربران. فراترکیب این حوزه‌ها منجر به ارائۀ یک مدل مفهومی سه‌وجهی می‌شود که در آن، نظام‌مندسازی محتوا به‌مثابۀ رویکرد میانجی استراتژیک، پیونددهندۀ سیاست‌های کلان (حکمرانی) و اهداف خرد (توسعه سواد فرهنگی) عمل می‌کند. نتیجه‌گیری پژوهش حاضر با ارائه این مدل مفهومی، خلأ موجود در خصوص فقدان یک الگوی بومی و ایجابی را پر می‌کند و دلالت‌های مهمی برای سیاست‌گذاران و مدیران پیام‌رسان‌های داخلی (مانند پیام‌رسان بله) دارد تا ضمن تقویت اعتماد نهادی، از طریق محتوای نظام‌مند و هدفمند، به توسعۀ پایدار سواد فرهنگی کاربران کمک نمایند.






کلیدواژه‌ها

1)      ابهرزنجانی، ف.، عربشاهی، م.، و جعفرزاده کرمانی، ز. (۱۴۰۴). بررسی تأثیر گیمیفیکیشن بر اثربخشی تبلیغات در رسانه‌های اجتماعی و تحلیل آن بر قصد خرید (مطالعه موردی: کاربران پیام‌رسان ایتا در شهر مشهد). [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)]. دانشکده مدیریت و حسابداری.
2)      امام جمعه زاده، س. ج.، ابراهیمی پور، ح.، ملکان، م.، و محمود اوغلی، ر. (۱۴۰۲). رابطه میان مصرف اینترنتی و فعالیت در شبکه‌های اجتماعی با سبک زندگی دانشجویان. فصلنامه رفاه اجتماعی، ۱۴(۵۵)، ۲۹۱-۳۱۴.
3)      عسکری، ا.، بیچرانلو، ع.، و اسدپور، م. (۱۴۰۲). ارزیابی سیاست‌‌ جایگزینی رسانه‌های اجتماعی داخلی با خارجی در ایران:‌ مطالعه سیاست ها، برنامه ها، چالش ها و پیامد های سیاست جایگزینی پیام رسان‌های اجتماعی داخلی به جای تلگرام. [رساله دکتری تخصصی، دانشگاه تهران]. دانشکده علوم اجتماعی.
4)      حامدی، م. (۱۴۰۱). عوامل اجتماعی-فرهنگی مرتبط با سواد رسانه‌ای دانشجویان (مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه آزاد واحد تهران شرق). فصنامه مطالعات رسانه‌ای، ۷(۱۹)، ۶۵-۷۸.
5)      قربانی، ع.، حمزه پور، م.، و کیا، ع. ا. (۱۴۰۱). شناسایی و تحلیل راهبردی عوامل مؤثر بر بهبود عملکرد حکمرانی فضای مجازی در جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر روش تحلیل اهمیت-عملکرد. [رساله دکتری، دانشگاه علامه طباطبائی]. دانشکده علوم ارتباطات.
6)      افراسیابی، م. ص. (۱۴۰۰). شبکه‌های اجتماعی مجازی و سبک زندگی: مطالعه موردی جامعه مجازی ایرانیان (کلوب). [پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق (ع)]. دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی.
7)      اکرمی، م. (۱۳۹۹). تلفن همراه (۲): آسیب شناسی اجتماعی. مجله حصون، ۲۳، ۱۱۲-۱۲۰.
8)      عزت زاده، م. (۱۳۹۹). شبکه‌های اجتماعی سایبری و توسعه فرهنگی. مطالعات توسعه اجتماعی ایران، ۱۳(۱)، ۸۱-۹۱.
9)      غفاری چراتی، ص.، هادی‌تبار، ا.، و قدسی، س. ا. (۱۳۹۹). هرزه‌نگاری در فضای مجازی در نظام عدالت کیفری ایران. [رساله دکتری، دانشگاه مازندران]. دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
10)  مزینانیان، س.، زارعی، م. ح.، جلالی، م.، و یاوری، ا. (۱۳۹۹). تنظیم گری محتوای فضای مجازی با تاکید بر نظام حقوقی ایران. [رساله دکتری تخصصی، دانشگاه شهید بهشتی]. دانشکده حقوق.
11)  مهدی‌پور، ح.، باهنر، ن.، اسماعیلی، م.، و اشتریان، ک. (۱۳۹۹). نظریه سیاستی جمهوری اسلامی ایران در قبال فضای مجازی: از وضعیت موجود تا وضعیت مطلوب. [رساله دکتری، دانشگاه امام صادق علیه السلام]. دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات.
12)  پناهی گیکلو، ک.، و باقری ورگه‌سران، ع. (۱۳۹۹). دادگاه صالح در اختلافات ناشی از نقض حقوق مالکیت معنوی در فضای مجازی. [پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی]. گروه حقوق و معارف اسلامی.
13)  آقاسیدی، س. ر.، ودادی، ا.، ربیعی مندجین، م. ر.، الوانی، س. م.، و عطاردی، م. ر. (۱۳۹۸). ارائه الگوی ارزیابی خط مشی‌های فضای مجازی در جمهوری اسلامی ایران. [رساله دکتری تخصصی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی]. دانشکده مدیریت.
14)  برات دستجردی، ن. (۱۳۹۷). بررسی نقش شبکه های سایبری بر هویت فرهنگی دانشجویان دانشگاه اصفهان سال تحصیلی ۱۳۹۷-۹۸. فصلنامه جامعه شناسی کاربردی، ۲۵(۵۴)، ۱۵۹-۱۷۰.
15)  بهزاد، ح. ن. ک.، نصراللهی کاسمانی، ا.، و سعدی‌پور، م. س. (۱۳۹۶). طراحی نظام مطلوب سیاست گذاری فضای مجازی در ایران با تأکید بر مراحل سیاست گذاری. [رساله دکتری، دانشگاه بین‌المللی امام رضا علیه‌السلام]. دانشکده ادبیات و علوم.
16)  سلیمان زاده، ع.، نوابخش، م.، و ساروخانی، ب. (۱۳۹۶). نقش شبکه های اجتماعی نوین در توسعه فرهنگی (مطالعه موردی: شهرستان ملکان تابستان ۱۳۹۶). مطالعات توسعه اجتماعی ایران، ۱۰(۱، مسلسل ۳۷)، ۴۷-۵۹.
17)  ذکایی، م. س.، و خطیبی، ف. (۱۳۹۵). رابطه حضور در فضای مجازی و هویت مدرن: پژوهشی در بین کاربران اینترنتی جوان ایرانی. فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه علامه، (۳۳)، ۱۱۱-۱۵۳.
18)  فرامرزیانی، س.، هاشمی، ش.، و فرهنگی، ع. ا. (۱۳۹۵). نقش رسانه‌های مجازی در تغییرات ارزش‌های اجتماعی با تأکید بر شبکه‌های اجتماعی تلگرام و فیس‌بوک. توسعه اجتماعی، ۱۰(۴)، ۱۲۳-۱۴۸.
19) جعفری، م.، و رئیس، م. ن. (۱۳۹۳). تاثیر سواد فرهنگی بر توسعه توری فرهنگی. دومین همایش ملی مهندسی صنایع و مدیریت پایدار، اصفهان.
 
1)      Akhtar, M. S., et al. (2023). A Systematic Study on Misinformation, Bots, and Malicious Campaigns in Virtual Messengers. Journal Name.
2)      Chen, K., et al. (2023). A scoping review to identify and describe trends in the use of social media images as data sources to inform social science research in articles published from 2015 to 2019. Journal Name.
3)      Halinan, F., et al. (2023). Reviewing New Year Celebrations and their Reflection on Virtual Media. Journal Name.
4)      Horry-Horchak, H. (2022). The role of digital technologies (virtual messengers) in the development of a cultural dimension of society (tourism culture). Journal Name.
5)      Jang, S., et al. (2025). Privacy Concerns in Mobile Technology: Can Interactivity Reduce Friction? Journal Name.
6)      Kuklish, Y. (2019). Video-sharing platforms in AVMSD – a new type of content regulation. Journal Name.
7)      Lee Him, A. (2022). Political Countermeasures in the Future of the Digital Media Platform. Journal Name.
8)      Mazokvich, P., et al. (2023). Determining the components of communication culture and systematizing them in Ukrainian, European, and American societies to create cultural development through messengers. Journal Name.
9)      Madani, M. (2020). Social Interaction in Virtual Media. Journal Name.
10)  Oates, J., & Kromsvik, F. (2016). New Challenges to Media Policy. Journal Name.
11)  Piri, N. M., & Chari, T. (2017). Law, Ethics and Media Policy in the Digital Age. Book Publisher.
12)  Sáura, A., et al. (2023). Discovering limitations in virtual media by extracting evidence from user-generated content on Twitter. Journal Name.
13)  Sundt, P., et al. (2020). Examining how media industry players influenced political solutions in the path of digitization. Journal Name.
14)  Tee-Flow, L., et al. (2021). The Return of the Regulatory State: Stakeholder Analysis of the Australian Digital Platform Inquiry and Online News Policy. Journal Name.
15)  Vuchkovich, S., et al. (2022). Digital Media and Media Laws of the Republic of Serbia. Journal Name.
16)  Yamicani, P., et al. (2024). Cultural stability and changes in motives for using SNS and problematic SNS use among university students. Journal Name.
17)  Yuan, T., et al. (2023). Understanding the role of virtual media in developing and promoting governmental digital initiatives. Journal Name.
18)  Enli, G. (2019). Media Policy for Private Media in the Age of Digital Platforms. Journal Name.
19)  Zahedul Islam, M., et al. (2020). Regulating online broadcasting media in Malaysia: A legal study of compliance and regulatory enforcement with regard to hate speech and offensive materials. Journal Name.
20)   Edwards, J., et al. (2016). Using meta-synthesis to support application of qualitative research findings. ScienceDirect. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0197455616300582
21)  Pan, Q., Luo, W., Liu, Z., & Zhang, J. Z. (2025). Digital Platform Governance: Literature Review and Research Outlook. Journal of Organizational Computing and Electronic Commerce, 35(4), 407–431. https://doi.org/10.1080/10919392.2025.2502325
22)  Wong, D., & Floridi, L. (2023). Meta’s Oversight Board: A Review and Critical Assessment. Minds and Machines, 33(2), 261–284. https://doi.org/10.1007/s11023-022-09613-x
23)  Tinmaz, H., Lee, Y.-T., & Fanea-Ivanovici, M. (2022). A Systematic Review on Digital Literacy. Smart Learning Environments, 9, 21. https://doi.org/10.1186/s40561-022-00204-y
24)  Tessa, B., Amram, D., Monreale, A., & Cresci, S. (2025). Improving Regulatory Oversight in Online Content Moderation. arXiv. (Preprint). https://arxiv.org/abs/2506.04145?utm_source.com
25)  Gorwa, R. (2024). The Politics of Platform Regulation: How Governments Shape Online Content Moderation. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780197692851.003.0001