پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

نقش میانجی کیفیت استفاده از محیط مجازی بر رفتار اطلاع‌یابی دانشجویان در رفع سرقت علمی و ادبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکترای علم اطلاعات و دانش شناسی، کارشناس مسئول کتابخانه مرکزی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
10.22034/mcr.2026.581515.1110
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی نقش میانجی کیفیت استفاده از محیط‌ مجازی بر رفتار اطلاع‌یابی دانشجویان در رفع سرقت علمی و ادبی انجام شده است. در این مطالعه ترکیبی با رویکرد تفسیری ابتدا با انجام ۲۳ مصاحبه نیمه‌ساختارمند، مؤلفه‌ها و موانع اخلاقی سرقت علمی شناسایی و پس از اشباع داده‌ها، پرسشنامه‌ای برگرفته از گویه‌های استخراج شده در بین دانشجویان دکتری و کارشناسی‌ارشد دانشگاه‌های معتبر ISC توزیع و داده‌های کمی جمع‌آوری و با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری (PLS-SEM) تحلیل شد. یافته‌های کمی دلالت بر اثر منفی مستقیم سرقت علمی بر رفتار اطلاع‌یابی دانشجویان داشت؛ اما کیفیت تجربه مجازی به ‌واسطه نقش میانجی مثبت، این رابطه را اصلاح و موجب رشد رفتار اطلاع‌یابی اخلاق‌مدار شد. یافته‌های کیفی نیز نشان‌دهندۀ نقش موانعی همچون ضعف آموزش استناددهی، ناآگاهی دانشجویان و فشارهای ساختاری - فرهنگی به‌مثابۀ عوامل مؤثر بودند که با تقویت آموزش اخلاق پژوهش و بهبود زیرساخت‌های فناورانه قابل تعدیل‌اند. نوآوری پژوهش در مدل‌سازی تجربی نقش میانجی کیفیت تجربه مجازی و ارائه راهبردهای سیاستی مبتنی بر داده‌های بومی و زمینه‌ای است که می‌تواند به ارتقای سلامت اخلاقی و صداقت علمی نظام آموزش عالی ایران کمک کند. با وجود محدودیت‌هایی چون استفاده از داده‌های خوداظهاری و ماهیت مقطعی داده‌ها، مطالعه چارچوبی قوی برای توسعه سیاست‌های تلفیقی آموزشی، فناورانه و فرهنگی فراهم آورده است و مبنایی برای مداخلات مؤثر در حوزه اخلاق اطلاعات و پژوهش فراهم می‌کند.
کلیدواژه‌ها

اسپینک، آماندا. (1392 هـ.ش). رفتار اطلاعاتی: یک غریزۀ تکاملی. ترجمه: زاهد بیگدلی، فاطمه رفیعی نسب. [بی‌جا]: نشر کتابدار.
پورنقی، رویا؛ و مریم خسروی. (۱۴۰۱ هـ.ش). «رابطه دانش، اخلاقی پنداری و اعمال سرقت علمی در میان دانشجویان». فصلنامه علوم و فناوری. دوره 1. ش 17.
رجب‌زاده عصارها، امیرحسین؛ سپیده فهیمی‌فر؛ و نادر نقشینه. (۱۴۰۲ هـ.ش). «دلایل سلب اعتبار مقالات ایرانی‌ها: مرور نظام‌مند». مجله تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی. دوره 3. ش 57.
شقاقی، مهدی. (۱۴۰۰ هـ.ش). «اثرات متقابل کلان ساختارهای اجتماعی در پدیده سرقت علمی (مطالعه موردی: ایران)». پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات. دوره ۳۷. ش 2.
شیرعلی، اسماعیل؛ نسیم ثانوی؛ وحسین  اسکینی. (۱۴۰۲ هـ.ش). «هراس اجتماعی، چت GPT و سرقت علمی». نشریه مطالعات رسانه‌ای. ش ۶۱.
قائمی، فرشته؛ و دیگران. (1402 هـ.ش). «تبیین عوامل مؤثر بر رعایت اخلاق پژوهشی دانشجویان تحصیلات تکمیلی (مطالعه‌ای در دانشگاه علامه طباطبائی)». نامه آموزش عالی. دوره 16. ش 62. ص 7 - 34.
قربی، علی؛ سپیده فهیمی‌فر؛ و علیرضا نوروزی. (1402 هـ.ش). «تحلیل استنادی و دلایل سلب اعتبار آثار در کشورهای خاورمیانه». پژوهش‌نامه علم‌سنجی. دوره 9. ش 1. پیاپی 17.
کیس، دونالد اوئن. (1393 هـ.ش). جست‌وجوی اطلاعات: بررسی تحقیقات درباره اطلاع‌یابی، نیازهای اطلاعاتی و رفتار اطلاعاتی. ترجمه: زاهد بیگدلی با همکاری شبنم شاهینی، روح‌الله خادمیان، سیده صدیقه طاهرزاده‌موسویان. اهواز: دانشگاه شهید چمران اهواز.
نعمتی، احسان؛ و سیدحسن حسینی مقدم. (1399 هـ.ش). «مطالعه تطبیقی سرقت علمی در قوانین کشور ایران و کشورهای عضو اتحادیه اروپا». پژوهشنامه حقوق تطبیقی. ش 6.
Atikuzzaman, M., & Ahmed, S. M. Z. (2025). Attitudes toward plagiarism: A comparative analysis of the influence of demographic variables on university students in Bangladesh. Journal of Academic Ethics, 23, 1523–1543. https://doi.org/10.1007/s10805-025-09612-4.
Chen, Q., Yang, M., Qin, L., Liu, J., Yan, Z., Guan, J., ... & Che, W. (2025). AI4Research: A Survey of Artificial Intelligence for Scientific Research (arXiv:2507.01903v2).
Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Routledge.
Eltayeb, G. A. (2024). Virtual Second Life Affects the Existence of Arab Residents. International Journal of Advanced Computer Science and Applications (IJACSA), 15(6), 409. Retrieved from https://www.ijacsa.thesai.org
Fajt, B., & Schiller, E. (2025). Hungarian university students’ perceptions of plagiarism. International Journal for Educational Integrity.21:5. https://doi.org/10.1007/s40979-024-00169-0
Hair, J. F., Jr., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2017). A primer on partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM) (2nd ed.). SAGE Publications.
Lee, C.-H., Chang, C.-C., Lee, H.-S., Hsu, Y.-H., & Chen, C.-Y. (2025). Analyzing information-seeking behaviors in a Hakka AI chatbot: A cognitive-pragmatic study. arXiv. https://arxiv.org/abs/2509.11591
Leong, W. Y., & Zhang, J. B. (2025). AI on academic integrity and plagiarism detection. ASM Science Journal, 20(1). https://doi.org/10.32802/asmscj.2025.1918
Okebukola, P. A. (Ed.). (2023). AI and Quality Higher Education. Lagos: Sterling Publishing Ltd.Vol.3.
Parveaz, S., & Khan, A. (2022). Understanding information seeking behavior of users in academic context (A critical review of literature). ECS Transactions, 107(1), 9673.https://doi.org/10.1149/10701.9673.
Rusli, F. A., Indah, R., & Syam, R. Z. A. (2024). Analysis of the Ellis Model on Information Seeking Behavior of Library Science Department Students of Nusantara Islamic University on the Determination of Internship Places. TADWIN : Jurnal Ilmu Perpustakaan dan Informasi. https://doi.org/10.19109/tadwin.v4i2.21003
Saputro, E. P. N., Widiarti, P. W., Handayani, W., & Ekawati, R. (2025). The Perception of Generation Z on Communication Ethics in Information Dissemination Through Social Media. Journal of Social Studies (JSS), 21(1), 65-74. https://doi.org/10.21831/jss.v20i1.70279
Shukla,  R.,  &  Agarwal,  V.  (2024).  Social  media  marketing. International  Journal  of  Research Publication and Reviews, 5(4), 8949–8953. https://doi.org/10.55248/gengpi.5.0424.1111
Vadivu, S. V., Nagaraj, P., & Murugan, B. A. S. (2024). Ensemble machine learning technique-based plagiarism detection over opinions in social media. Journal for Control, Measurement, Electronics, Computing and Communications, 65(3).