هدف این مقاله، ارائه و آزمون تجربی یک مدل میان‌رشته‌ای با عنوان «سرایت استراتژیک و جهش شناختی» برای تبیین مکانیسم‌های انتشار و پذیرش اخبار جعلی در شبکه‌های اجتماعی ایران است. این پژوهش بر پایه تلفیق «نظریه طرح‌واره‌های شناختی»، «نظریه بازی‌ها (مدل سرایت استراتژیک)» و «نظریه تکامل فرهنگی»، با تمرکز بر موردکاوی شایعات «ابر دزدی و دستکاری اقلیمی»، به دنبال پاسخ به این پرسش است که چرا کاربران، به رغم وجود اطلاعات علمی، چنین اخباری را باور و بازنشر می‌کنند. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی و در چارچوب پارادایم تفسیرگرایی انجام شده است. میدان پژوهش، محتوای متنی (کامنت‌های) تولیدشده توسط کاربران در پلتفرم اینستاگرام و وب‌سایت‌های خبرگزاری‌های رسمی در بازه زمانی اوج‌گیری شایعه (دی 1402 تا اسفند ۱۴۰4) بود. برای تحلیل داده‌ها از روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار (قیاسی-استقرایی) استفاده شد و نمونه‌ای هدفمند بین‌پلتفرمی از کامنت‌ها تا رسیدن به اشباع نظری تحلیل گردید. یافته‌ها نشان داد که پذیرش و انتشار خبر جعلی در سه لایه رخ می‌دهد: ۱) در لایه شناختی، خبر با طرح‌واره‌های ذهنی «توطئه» و «بی‌کفایتی» همخوان شده و سوگیری‌های تأییدی آن را تقویت می‌کنند. ۲) در لایه استراتژیک، بازنشر خبر به عنوان ابزاری برای هویت‌جویی و هشداردهی عمل می‌کند. ۳) در لایه شبکه، محتوا در حین بازنشر دچار «جهش» شده و با خرافات و اخلاقی‌سازی، ویروسی‌تر می‌شود. انتشار اخبار جعلی خروجی منطقی تعامل معماری شناختی انسان و اکوسیستم پلتفرمی است.