این پژوهش با هدف تبیین سازوکار بیان‌پذیر کردن مفاهیم عرفانی در رسانه با بهره‌گیری از ظرفیت‌های هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی نظریه خیال در حکمت محیی‌الدین ابن‌عربی انجام شده است. مسئله اصلی، تنش میان بیان‌ناپذیری تجارب عرفانی و ساختار وانمایانه رسانه‌های معاصر است که می‌تواند به سطحی‌شدن معنای عرفانی بینجامد. پژوهش حاضر کیفی است و در دو مرحله انجام شد: نخست، با تحلیل محتوای کیفی متون کلاسیک ابن‌عربی، مفاهیم مرتبط با خیال، برزخ، تنزل، تجسد و تأویل استخراج شد؛ سپس، مضامین ۸ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان و بیش از ۲۲۰۰ کد باز تحلیل شد. یافته‌ها نشان می‌دهد بیان‌پذیری عرفانی فرآیندی خطی نیست، بلکه حرکتی دوسویه میان تنزل حقیقت و عروج معرفتی مخاطب است. مدل نهایی در شش مرحله تبیین می‌شود: ساحت غیب و معنا، صورت‌بندی خیالی و برزخی، بازنمایی و تجسد رسانه‌ای، ادراک حسی مخاطب، تأویل و عروج معرفتی، و فهم و حیرت عرفانی. در حرکت نزولی، معنای مجرد از طریق خیال به صورت خیالی درآمده و در رسانه با نشانه‌های حسی مانند تصویر، نور، ریتم و سکوت متجسد می‌شود. در حرکت صعودی، مخاطب با تأویل از صورت ظاهری عبور کرده و به معنای باطنی و امکان شهود قلبی نزدیک می‌شود. بنابراین، رسانه حلقه واسط میان تنزل حقیقت و عروج معرفتی مخاطب است. نتایج نشان می‌دهد سینما و واقعیت مجازی، با گذار از وانمایی به تمثیل و رئالیسم عرفانی، می‌توانند بیان‌پذیری مفاهیم عرفانی را تسهیل کنند.