پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

بازنمایی تصویر زن در فیلم ابلق: تحلیل روایت و نشانه‌شناسی بارت و فیسک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران
2 دانشیار دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران
10.22034/mcr.2025.479110.1064
چکیده
سینمای ایران در سال‌های اخیر، همواره بازنمایی نقش زنان در ساحت شی‌وارگی آنان را در چالش‌های زندگی به تصویر کشانده است. موضوع هتک حرمت در این عرصه، از جمله مباحثی است که مطابق با برخی از محدودیت‌ها در جامعه کمتر بدان پرداخته شده است. فیلم «ابلق» از جمله فلیم‌های نادری است که با به‌تصویر‌کشیدن نظام مردسالارانه در جامعۀ سنتی فرودستی در حومه شهر، به بازنمایی زنان به عنوان جنس دوم و با کنش‌هایی می‌پردازد که معطوف به مظلومیت و ظلم‌پذیری آنان است. در این مقاله، با استفاده از ترکیب دو روش تحلیل روایت و نشانه‌شناسی بارت و فیسک، نقش زنان در این فیلم بررسی شده است که در نظام معانی و دلالت‌های صریح و ضمنی نشانه‌ها، تبعیض‌های جنیستی را مشهود می‌کند. درنتیجه، تصویر مردسالارانه‌ای منعکس می‌شود که زنان از کوچک‌ترین حقی در این نظام برخوردار نیستند و فقر و فساد دو روی یک سکه‌اند. در این نظام سلطه، زنان برای بقای نظام خانواده یا تأمین معاش خود بسیاری از حقوق خویش را نادیده می‌گیرند و حتی به خودشان رحم نمی‌کنند و ناخواسته تن به مظلومیتی گریز‌ناپذیر می‌دهند و این چنین بی‌ارزش تلقی می‌شوند.
کلیدواژه‌ها

اکبری گلزار، مهدی؛ و قاسم زائری. (1399 هـ.ش). «بازنمایی تصویر زن در فیلم شبی که ماه کامل شد». نشریه زن در فرهنگ و هنر. دوره 12. ش 3. ص 349-367.
اکبری، کمال؛ و بهنام لطفی‌خاچکی. (1397 هـ.ش). «تحلیل نشانه‌شناختی آگهی‌های بازرگانی تلویزیون جمهوری اسلامی ایران از منظر سبک زندگی». فصلنامه رسانه‌های دیداری و شنیداری. دوره 11. ش 3. ص 149-186.
بارت، رولان. (1387 هـ.ش). درآمدی بر تحلیل ساختاری روایت‌ها. ترجمه: محمد راغب. چ 1. تهران: ققنوس.
______________. (1400 هـ.ش). درآمدی بر تحلیل ساختاری روایت‌ها و کشتی با فرشته. ترجمه: محمد راغب. چ 1. تهران: ققنوس.
پیری، حسن؛ و همکاران. (1395 هـ.ش). «بازنمایی مردانگی در شبکه محلی سیمای ایلام». جامعه‌پژوهی فرهنگی. س 7. ش 1. ص 65-104.
تاجیک، محمدرضا. (1389 هـ.ش). «نشانه‌شناسی؛ نظریه روش». پژوهش‌نامه علوم سیاسی. س 5. ش 4. ص 6-39.
تانکارد، جیمز؛ و ورنر جوزف سورین. (1389 هـ.ش). نظریه‌های ارتباطات. مترجم: علیرضا دهقان. تهران: دانشگاه تهران.
حسینی، مریم؛ و همکاران. (1395 هـ.ش). «تحلیل نشانه‌شناسی اجتماعی فیلم نامه آژانس شیشه‌ای». فصلنامه علمی - پژوهشی زبان‌پژوهی دانشگاه الزهراء. س 8. ش 18. ص 55-75.
حسینی، نجمه؛ و محمدرضا صرفی. (1389 هـ.ش). «بررسی وجوه روایتی در روایت‌های هزار‌و‌یک شب». نشریه ادب و زبان دانشگاه شهید باهنر کرمان. ش27. پیاپی 24.
راودراد، اعظم؛ و مانیا عاله‌پور. (1395 هـ.ش). «تحول بازنمایی دیگری در انیمیشن‌های برنده جایزه اسکار». فصلنامه مطالعات فرهنگ ارتباطات. ش 36. دوره 17. ص 85-105.
رستگار، یاسر؛ و همکاران. (1398 هـ.ش). «بازنمایی مسائل اجتماعی در سینمای پس از انقلاب اسلامی ایران». پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران. ش 4. ص 57-74.
زابلی‌زاده، اردشیر؛ و حسینعلی افخمی. (1392 هـ.ش). «استفاده از نظریه چارچوب‌بندی در تبیین اثرات اخبار». فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی. ش 74. ص 121-144.
شاهرخ، لیلا؛ و شهناز هاشمی. (1396 هـ.ش). «سنتزپژوهی بازنمایی زنان در سینمای ایران». فصلنامه علمی - ترویجی جامعه فرهنگ و رسانه. س 6. ش 22.ص 69-98.
شایگان‌فر، نادر؛ و همکاران. (1397 هـ.ش). «واکاوی نحوه شکل‌گیری مفهوم "خود و دیگری" در انیمیشن بن‌تن با تکیه بر روش فنی جان فیسک». فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی. س 25. ش 2. ص 129-154.
عزیزی، فرید؛ و همکاران. (1397 هـ.ش). «تحلیل نشانه‌شناختی مجموعه بازی السا». فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین. س 4. ش 14. ص 217-247.
فیسک، جان. (1380 هـ.ش). «فرهنگ تلوزیون»، در: ارغنون 19. ترجمه: مژگان برومند. ص 125-142.
کرمی، محمدتقی؛ و زهرا محمدزاده. (1395 هـ.ش). «بازنمایی زن دوم در سینمای ایران». فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین. س 2. ش 6. ص 165-209.
کریمی، جلیل؛ و همکاران. (1400 هـ.ش). «تصویر زن در سینما (تحلیلی بر ده فیلم دهه 1380 سیمای ایران)». زن در فرهنگ و هنر. ش 2. ص 231-250.
کسرایی، محمدسالار؛ و پروشات مهرورزی. (1396 هـ.ش). «بازنمایی نقش اجتماعی زنان در سینمای پس از انقلاب ایران». فصلنامه علمی - پژوهشی جامعه‌پژوهی فرهنگی. س 8. ص 159-192.
لافی، دن. (1394 هـ.ش). درآمدی بر نظریه رسانه. ترجمه: رضا جلیلی. ج 1. اصفهان: جهاد دانشگاهی.
محمدپور، احمد؛ و همکاران. (1391 هـ.ش). «مطالعه نشانه‌شناسی بازنمایی زن در فیلم‌های سینمایی ایران (مطالعه موردی؛ فیلم‌های سگ‌کشی، چهارشنبه‌سوری و کافه ترانزیت)». فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات. س 8. ش 29. ص 41-70.
مختاری، مریم؛ و محمدحسین ابتکاری. (1395 هـ.ش). «نشانه‌شناسی تبلیغات در شبکه‌های ماهواره‌ای و داخلی (با تأکید بر دیدگاه اسطوره‌شناسی بارت)». فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات. س 12. ش 43. ص 155-175.
مهدیان، حفیظه. (1400 هـ.ش). تلگرام و متقاعدسازی در موضوع و نقش‌های جنسیتی زنان ایران. چ 1. [بی‌جا]: مؤسسه شناخت.
مهدیان، حفیظه؛ و رفیع‌الدین اسماعیلی. (1392 هـ.ش). «بازنمایی روابط عفیفانه مرد و زن در سیمنای ایران (مورد مطالعه فیلم درباره الی)». معرفت فرهنگی اجتماعی. س 5. ش 1. ص 129-155.
مهدیان، حفیظه؛ و رفیع‌الدین اسماعیلی. (1399 هـ.ش). «بررسی بازنمایی نظام ارتباطی رسول خدا (ص)، در فیلم محمد رسول الله». مجله رسانه. س 31. ش 2. ص 105-128.
مهدی‌زاده، سیدمحمدمهدی. (1397 هـ.ش). نظریه‌های رسانه: اندیشه‌های رایج و دیدگاه‌های انتقادی. چ 7. تهران: همشهری.
نبی‌لو‌، علیرضا. (1389 هـ.ش). «بررسی چهار داستان با ساختار روایی مشابه بر اساس نظریه تزوتان تودوروف». فصلنامه پژوهش‌های ادبی. س 7. ش 29-30.
هاشمی‌زاده، سیدرضا؛ و علی دلاور. (1396 هـ.ش). «افسانه مظفری، هویت ایرانی و سینما، بازنمایی هویت ایرانی در فیلم "مادر"». فصلنامه مطالعات ملی. س 18. ص 85-102.
هوشیار، مهدی؛ و سیدمحمد مهدی‌زاده. (1399 هـ.ش). «چهارچوب‌سازی و گفتمان‌سازی رسانه‌ها در پوشش اخبار». فصلنامه علمی مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه. س 3. ش 1. ص 125-163.