پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

مطالعه بازنمایی مسجد در سریال‌های تلویزیونی؛ مورد مطالعه: سریال‌های سرّ دلبران و مشاور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، مشهد، ایران
2 استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
3 استادیار الهیات گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، مشهد، ایران
10.22034/mcr.2025.498070.1072
چکیده
این تحقیق به بررسی نقش مسجد در دو سریال تلویزیونی «سرّ دلبران» و «مشاور» می‌پردازد و هدف آن تحلیل چگونگی بازنمایی این نهاد مذهبی است. برای این منظور، تحلیل نشانه‌شناختی جان فیسک در سه سطح رمزگان واقعیت، بازنمایی و ایدئولوژی و نیز نظریه بازنمایی استوارت هال به کار برده شده است. این مطالعه با رویکرد کیفی و نمونه‌گیری هدفمند از طریق انتخاب سکانس‌های مرتبط با بازنمایی مسجد در ابعاد فرهنگی، اجتماعی و معنوی انجام شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در در سطوح مختلف رمزگان‌های این سریال‌ها، تفاوت‌های مهمی وجود دارد. در سطح رمزگان اجتماعی، سریال «سرّ دلبران» بر لباس‌های سنتی، محیط‌های روستایی و شخصیت‌های احساسی و متعصب تأکید دارد؛ درحالی‌که «مشاور» به محیط‌های شهری، لباس‌های رسمی و شخصیت‌های منطقی و مدبرانه می‌پردازد. در بعد فنی، سریال «سرّ دلبران» با استفاده از نماهای نزدیک و نورپردازی گرم، تمرکز بیشتری بر جزئیات احساسات و واکنش‌های شخصیت‌ها دارد؛ اما در «مشاور»، از نماهای ثابت و نورپردازی سردتر استفاده می‌شود که فضای روانی و تنش‌ها را بیشتر نمایان می‌کند. در سطح ایدئولوژیک، «سرّ دلبران» بر مفاهیمی چون عقلانیت و عدالت تأکید می‌کند؛ درحالی‌که «مشاور» ارزش‌های خانوادگی، وفاداری و احترام به سنت‌ها را برجسته می‌سازد. این تفاوت‌ها، تأثیرهای مختلفی بر نوع روایت، احساسات و درک مخاطب از موضوعات فرهنگی و اجتماعی دارند. این تحقیق نشان می‌دهد تلویزیون می‌تواند به ‌طور مؤثرتری در شکل‌دهی به هویت‌های فرهنگی و اجتماعی و انتقال ارزش‌ها و مفاهیم دینی از طریق بازنمایی نهادهایی چون مسجد در سریال‌ها ایفای نقش کند.
کلیدواژه‌ها

آذری، جواد. (۱۳۹۷ هـ.ش). «نقش تلویزیون در تغییر نگرش‌های دینی: بررسی اثرات برنامه‌های دینی بر نوجوانان و جوانان». فصلنامه تحقیقات رسانه‌ای. دوره ۵. ش 2. ص ۲۳-۴۰.
استریناتی، دومینک. (1380 هـ.ش). نظریات فرهنگ عامه. ترجمه: ثریا پاک‌نظر. تهران: نو.
امینی هرندی، رضا. (1403 هـ.ش). «نظریه سیاستی مشارکت فرهنگی - اجتماعی نوجوانان با محوریت مسجد». فصلنامه مطالعات فرهنگ - ارتباطات. دوره 25. ش 67. ص 39-68.
بارکر، کریس. (1۳۸۷ هـ.ش). مطالعات فرهنگی (نظریه و عملکرد). ترجمه: مهدی فرجی و نفیسه حمیدی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
برخورداری‌زاده، پژمان؛ سیدحسین سراج؛ و عبدالمحمد کاظمی‌پور. (1399 هـ.ش). «بازنمایی ابعاد دینداری طبقات اجتماعی در سینمای پس از انقلاب ایران». مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران. دوره 9. ش 4.
بنت، اندی. (1۳۹۳ هـ.ش). فرهنگ و زندگی روزمره. تهران: نشر اختران.
بودریار، ژان. (1380 هـ.ش). «فرهنگ رسانه‌های گروهی». ترجمه: شیده احمدزاده. فصلنامۀ ارغنون 19. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حسینی پاکدهی، علیرضا؛ سیدرضا نقیب سادات؛ و محسن گودرزی. (1396 هـ.ش). «بازنمایی دین در سینمای پس از انقلاب؛ رابطه با زمینه‌های اجتماعی و دین رسانه‌ای‌شده». جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. دوره 9. ش 1.
خالقیان، سمیه؛ سودابه ادیب‌زاده؛ و مهدی سعدوندی. (1400 هـ.ش). «عوامل فرهنگی - اجتماعی تأثیرگذار بر مانایی مسجد جامع عتیق اصفهان». نشریه علمی باغ نظر. دوره 18، ش 94.
خجیر، یوسف. (1403 هـ.ش). «راهبردهای استفادۀ بهینه از شبکه‌های اجتماعی مجازی در نظام تبلیغی - رسانه‌ای مساجد کشور». فصلنامه مطالعات فرهنگ - ارتباطات. دوره 25. ش 68. ص 37-70.
راودراد، اعظم. (1۳۹1 هـ.ش). جامعه‌شناسی سینما و سینمای ایران. تهران: دانشگاه تهران.
رضایی، محمد؛ و عباس کاظمی؛ (1387 هـ.ش). «بازنمایی اقلیت‌های قومی در سریال‌های تلویزیونی». تحقیقات فرهنگی ایران. دوره 1. ش 4. پیاپی 4. ص 91-118.
رضایی‌راد، محمد. (1381 هـ.ش). نشانه‌شناسی، سانسور و سکوت سخن. تهران: طرح نو.
ساروخانی، باقر؛ و مریم رفعت‌جاه. (1383 هـ.ش). «زنان و بازتعریف هویت اجتماعی». جامعه‌شناسی ایران. دوره 5. ش 2. ص 133ـ 160.
سلبی، کیت؛ و ران کاودری. (1380 هـ.ش). راهنمای بررسی تلویزیونی. ترجمه: علی عامری مهابادی. چ 1. تهران: سروش.
سلطانی، علی‌اصغر. (1۳۸4 هـ.ش). قدرت، گفتمان و زبان (سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران). تهران: نشر نی.
سلطانی‌فرد، هادی؛ و زهره‌سادات سیدمرادی. (1395 هـ.ش). «دگرگونی جایگاه مسجد جامع در پیکره‌بندی فضایی شهر اسلامی؛ مورد مطالعه: مسجد جامع شهر سبزوار». فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی. س 4. ش 11.
شریف‌فرد، علیرضا؛ و میثم لطیفی. (1403 هـ.ش). «الگوی موفقیت نهادهای دینی (مورد مطالعه: مساجد موفق در عرصه تربیتی)». فصلنامه مطالعات فرهنگ - ارتباطات. دوره  25. ش 67. ص 141 - 185.
ضمیران، محمد. (1382 هـ.ش). درآمدی بر نشانه‌شناسی هنر. تهران: نشر قصه.
طالبی، ابوتراب؛ و احسان قرنی. (1399 هـ.ش). «بازنمایی دینداری در سریال‌های تلویزیونی (مطالعه موردی: سریال مادرانه)». پژوهش‌های ارتباطی. دوره 8. ش 1. ص 105-124.
فرخی، میثم؛ و فاطمه خلجی. (۱۴۰0 هـ.ش). «کارکردشناسی فرهنگی - ارتباطی مساجد دانشگاهی؛ مورد مطالعه مساجد دانشگاه‌های تهران، تربیت مدرس و شریف». پژوهش‌های ارتباطی. دوره 8. ش 2. ص ۲۵۴-۲۷۳.
فصیح رامندی، منصوره. (1403 هـ.ش). «وظایف حکومت دینی در قبال مسجد به مثابه حق فرهنگی». فصلنامه علمی مطالعات راهبردی فرهنگ. دوره 4. ش 4. ص 239-273.
فیسک، جان. (1381 هـ.ش). «فرهنگ و ایدئولوژی». ترجمه: مژگان برومند. فصلنامۀ ارغنون 20. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
قائمی‌نیک، محمدرضا؛ و محمد سلطانیه. (1403 هـ.ش). «سکولارشدنِ جایگاه مسجد در زیست شهری دورۀ معاصر؛ مطالعۀ موردی بافت پیرامون حرم رضوی (ع)». فصلنامه مطالعات فرهنگ - ارتباطات. دوره 25. ش 68. ص 141 - 176.
قدیر، محسن. (1385 هـ.ش). اشتغال زنان از منظر اسلام و غرب (مجموعه مقالات هم‌اندیشی بررسی مسائل و مشکلات زنان، اولویت‌ها و رویکردها). قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان.
قنبری نیک، محسن. (1400 هـ.ش). «تحلیلی بر علل تغییر جایگاه و کاهش کارکردهای اجتماعی مسجد در جامعۀ کنونی». فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی. س 8. ش 4. ص 27 – 54.
کیسبی‌یر، آلن. (1386 هـ.ش). درک فیلم. ترجمه: بهمن طاهری. تهران: چشمه.
کریمی، نازنین؛ و ابوالقاسم دادور. (1399 هـ.ش). «تحلیل عناصر معماری مسجد امام اصفهان بر پایه نظریه نشانه‌شناسی امبرتو اکو». نشریه مطالعات هنر اسلامی. دوره 17. ش 39.
گیرو، پی‌یر. (1382 هـ.ش). رمزگذاری و رمزگشایی در مطالعات فرهنگی. ویراستۀ سایمون دورینگ. ترجمه: شهریار وقفی‌پور و دیگران. تهران: نشر نی.
لطیفی، میثم؛ و صادق مولایی. (1400 هـ.ش). «چرایی و چگونگی ورود مساجد به آسیب‌های اجتماعی (مطالعه موردی: آسیب اعتیاد)». پژوهش‌های اجتماعی و مطالعات آسیب‌شناسی اجتماعی. ش ۸ .
محسن‌زاده، محمدجواد. (1396 هـ.ش). «مساجد و ضرورت اهتمام به پایگاه های وسایل ارتباط جمعی نوین». فقه و حقوق معاصر. ش 4. ص 93-105.
محمدی، مجید. (1۳۸2 هـ.ش). دین و ارتباطات. تهران: کویر.
محمودی، جواد. (1403 هـ.ش). «ارزیابی چالش‌های حقوقی ادارۀ مساجد در ایران». فصلنامه علمی مطالعات راهبردی فرهنگ. دوره 4. ش 4. ص 167 - 197.
مهدی‌زاده، سیدمحمد‌مهدی. (1387 هـ.ش). رسانه‌ها و بازنمایی. تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها.
ــــــــــــــــــ . (1۳۹۳ هـ.ش). نظریه‌های رسانه: اندیشه‌های رایج و دیدگاه‌های انتقادی. تهران: همشهری.
مهربانی‌فر، حسین. (1403 هـ.ش). «مسجد و ارتباطات انسانی؛ مطالعه ظرفیت‌های ارتباطی مسجد در اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان معاصر». فصلنامه مطالعات فرهنگ - ارتباطات. دوره 25. ش 68. ص 9 - 35.
میرزایی، حسین؛ و امین پروین (1389 هـ.ش). «مطالعات فرهنگی و صورت‌بندی دوگانه نظری - روش‌شناختی در بازنمایی دیگری». نشریه برگ فرهنگ. دوره جدید. ش 22. ص 8 - 23.
هال، استوارت. (1382 هـ.ش). «رمزگذاری و رمزگشایی»، در: مطالعات فرهنگی. ترجمه: شهریار وقفی‌پور. تهران: علمی و فرهنگی.
ــــــــــــــــــ . (1۳۹6 هـ.ش). معنا، فرهنگ و زندگی اجتماعی. ترجمه: احمد گل‌محمدی. تهران: نشر نی.
Casey, B., Casey, N., Calvert, French, L., Lewis, J. (2002). Television studies; The Key Concepts. London: Routledge.
Dyer, Richard. (2005) White in Film Theory: Critical Concept in Media and Cultural Studies, Volume 3. Routledge.
Gerbner, G., Gross, l., Morgan, M., Signorielli, N. (1994). “Growing up with Television: The Cultivation Perspective” In: j, Bryant & Dzillman (F.D.S), Media Effects in Theory and Research, New Jersey: Erlbaum. pp: 17-41
Giddens, A. (2009). Sociology. Polity Press. 6th Edition
Hassan, M. A., Ahmad, S. (2023). The role of mosques as centers for education and social engagement in Islamic communities. Bina Ummati Journal of Social Science, 6(2), 1-15.
McQuail, D. (2010). McQuail's Mass Communication Theory (6th ed.). SAGE Publications.
Sözeri, S., Kosar-Altinyelken, H., Volman, M. (2019). Mapping discourses on mosque education in the Netherlands: A content analysis of the Dutch press, 2010–2016. Discourse: Studies in the Cultural Politics of Education, 40(3), 351-368. https://doi.org/10.1080/01596306.2017.1316705
Sujak, I., Mazlan, I., Azman, N., & Alias, N. U. A. U. (2021). Traditional mosque architecture: Portrayal of society sociology. Environment-Behaviour Proceedings Journal, 6(17), 1-7. https://doi.org/10.21834/ebpj.v6i17.2804
Thwaites, T., Davis, L., Mules., W. (2002). Introducing Cultural and Media Studies: a semiotic approach, Palgrave.