پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

بازنمایی معلولیت کودکان در سینما (مطالعه موردی: فیلم «زمانی برای دوست‌داشتن»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
2 استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
3 دانشجوی دکتری مسائل اجتماعی ایران، گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
10.22034/mcr.2025.434467.1053
چکیده
رسانه در جایگاه ابزاری فرهنگی و اجتماعی مهم در برساخت اجتماعی واقعیت است که در سال‌های اخیر کوشیده است مشکلات مربوط به بازنمایی معلولیت را برطرف کند. سینما نیز عنصری از این مجموعه است که به سمت ساخت فیلم‌هایی با سوژگان معلولیت حرکت کرده است. با این وجود، مسئلۀ قابل توجه آن است که سینما چه تصویری از معلولیت به‌ویژه معلولیت کودکان ترسیم کرده است؟ این مقاله درصدد است مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی معلولیتِ کودک را در فیلم سینمایی «زمانی برای دوست‌داشتن» تحلیل و بررسی کند. چارچوب نظری پژوهش بر مبنای نظریه گفتمان لاکلا و موفه است که با تأکید بر دال مرکزی، دال‌های شناور و برساخت هویت در دل روابط قدرت، امکان تحلیل نظام معنایی بازنمایی معلولیت را فراهم می‌آورد. در سطح روش‌شناسی نیز از رویکرد تحلیل گفتمان بهره گرفته شده است؛ بدین منظور، متن کامل مکالمه‌های فیلم گردآوری، داده‌ها کدگذاری و دال‌های مرکزی و شناور استخراج شدند.
یافته‌ها نشان می‌دهد گفتمان فیلم «زمانی برای دوستداشتن» حول دال مرکزی «معلولیت کودک» و دال‌های شناوری همچون «طبقه متوسط جامعه»، «طرد از خانواده»، «عصبانیت»، «خشونت»، «فداکاری» و «پنهان‌کاری» انسجام یافته است. در این فیلم دو نظم گفتمانی مسلط شناسایی شد: گفتمان خشونت و گفتمان طرد اجتماعی. نتایج پژوهش بیان می‌کند بازنمایی معلولیت در این فیلم، ضمن بازتولید برخی کلیشه‌های فرهنگی، ظرفیت ایجاد آگاهی عمومی و تغییر نگرش دربارۀ وضعیت کودکان معلول را نیز فراهم می‌آورد؛ امری که می‌تواند برای سیاست‌گذاری فرهنگی و تولیدات سینمایی آتی راهگشا باشد.
کلیدواژه‌ها

اسدی، علیرضا؛ و ناصر بیات. (1396 هـ.ش). «تحلیل محتوای کیفی گفتمان توسعه گردشگری ادبی ایران». گردشگری شهری. دوره 4. ش 1. ص 1 - 14.
امیدوار، احمد. (1400 هـ.ش). «تحلیل گفتمان انتقادی اشعار احلام نصر بر اساس نظریه لاکلا و موفه». فصلنامه علمی زبان و ادبیات عربی. دوره 13. ش 2. ص 78 – 103.
بافقی، مریم. (1398 هـ.ش). «نسبت‌سنجی وضعیت کودکان دارای معلولیت با مصالح عالیه کودک در پرتو قوانین ایران و اسناد بین المللی». مطالعات حقوق تطبیقی. ش 2. ص 597 – 616.
بختیاری، محمود؛ و دیگران. (۱۳۹۱ هـ.ش). «مقایسه کیفیت زندگی معلولین جسمی - حرکتی با افراد سالم با استفاده از پرسش‌نامه 100WHOQOL». مجله تخصصی اپیدمیولوژی ایران. ش ۲، ص 65 – 72.
پاکجویی، شهرزاد؛ و دیگران. (1400 هـ.ش). «زلزله و نیازهای آموزشی افراد دارای معلولیت جسمی حرکتی و گروه‌های ذی‌ربط: یک مطالعه کیفی». نشریه آرشیو توانبخشی. دوره 22. ش 1. ص 48 - 65.
پورسلطانی زرندی؛ و دیگران. (۱۳۹۵ هـ.ش). «شناسایی موانع مشارکت جانبازان و معلولین استان البرز در ورزش». نشریه تحقیقات کاربردی علوم ورزش بدون مرز. ش ۴. ص 2 - ١٦.
حلمی، فریده. (1384 هـ.ش). «نقش رسانه‌ها در آشنانمودن جامعه با مشکلات و توانمندی‌های معلولین ضایعۀ نخاعی». دومین کنفرانس اینترنتی آموزش جامعه در خصوص معلولیت. بازیابی‌شده در وب سایت:
www.isaarsci.ir.
زائری، سهیلا؛ و دیگران. (1394 هـ.ش). «مقایسه سلسله‌مراتب قدرت، انسجام و ساختار خانواده‌های دارای کودک معلول و بدون کودک معلول شهر از دیدگاه مادران آنها». نشریه طب جنوب. ش 2. ص 180 - 192.
سامی، سپیده؛ احمد الستی؛ و بهروز محمود بختیاری. (1399 هـ.ش). «مفهوم خشونت در گفتمان با نگاهی به فیلم پنهان اثر میشل هانکه». نشریه هنرهای زیبا. دوره 25. ش 1. ص 5 - 14.
سلطانی‌فر، محمد؛ و پریسا افتخار. (1392 هـ.ش). «انعکاس معلولیت در آثار سینمایی بر مبنای الگوهای معلولیت». مجله مدیریت فرهنگی. س 7. ش 21. ص 77 - 94.
صادقی، سهیلا؛ و محمدعلی فاطمی‌نیا. (1393 هـ.ش). «معلولیت؛ رویکرد نیمه‌پنهان جامعه: رویکرد اجتماعی به وضعیت معلولین در سطح جهان و ایران». فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی. س 15. ش 58. ص 157 - 192.
طالبان، محمدرضا؛ و ندا آذرنگ. (1395 هـ.ش). «بررسی رابطه طرد اجتماعی ذهنی با مشارکت سیاسی جوانان نسل سوم انقلاب اسلامی ایران». پژوهشنامه متین. س 20. ش 78. ص 81 - 103.
عبدالله‌زاده فرد، علیرضا؛ سیدکوروش سرورزاده؛ و نرگس اژدری. (1395 هـ.ش). «مناسب‌سازی پیاده‌راه‌ها و تجهیزات شهری برای جانبازان و معلولان». نشریه طب جانباز. دوره 8. ش 4. ص 217 - 224.
کاروانی، عبدالطیف؛ مهدی کاوه. (1399 هـ.ش). «تحلیل گفتمان چگونگی بازنمایی خانواده در سریال زیر پای مادر». پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران. س 9. ش 4. ص 99 - 116.
کروبی، مهدی؛ محمود ضیایی؛ و نازنین فکری‌زاد. (۱۴۰۰ هـ.ش). «الگوی عوامل رفتاری توسعه گردشگری دسترس‌پذیر برای افراد داری معلولیت جسمی حرکتی». فصلنامه مطالعات اجتماعی گردشگری. س ۹. ش ۱۷. ص 137 -۱۶۴.
کسرایی، محمدسالار؛ و علی پوزش شیرازی. (1388 هـ.ش). «نظریه گفتمان لاکلا و موفه ابزاری کارآمد در فهم و تبیین پدیده های سیاسی». فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی. دوره 39. ش 3. ص 339 - 360.
محمدی‌پور، فرزاد؛ سروش فتحی؛ و طهمورث شیری. (1399 هـ.ش). «واسازی گفتمان معلولیت در جامعه شهری ایران». مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران. ش 4. ص 65 - 89.
مقدمی، محمدتقی. (1390 هـ.ش). «نظریه تحلیل گفتمان لاکلا و موف و نقد آن». معرفت فرهنگی اجتماعی. س 2. ش 2. ص 91 - 124.
منتظرقائم، مهدی؛ و حسین رمضانی. (1393 هـ.ش). «تحلیل دریافت افراد دارای معلولیت از تصاویر بازنمایی‌شده از آنها در فیلم‌های سینمایی (با تأکید بر فیلم‌های میم مثل مادر، شهر زیبا و زمانی برای دوست‌داشتن)». فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات. پیاپی 37. ص 43 - 66.
منظمی‌تبار، جواد. (1395 هـ.ش). «مطالعه عوامل فردی و اجتماعی موثر بر معلولیت در جامعه ایران». فصلنامه بیمه سلامت ایران. دوره 3. ش 4. ص 264 – 275.
Mitra Sophie, Aleksandra Posarac, and Brandon Vick. (2013). Disability and poverty in developing countries: a multidimensional study. World Development, 41, 1-18.
Hannah Tough, Johannes Siegrist,and Christine Fekete. (2017). Social relationships, mental health and wellbeing in physical disability: a systematic review. Tough et al. BMC Public Health. 17:414. DOI 10.1186/12889-017-4308-6.
Joaquín Salvador Lim, Rodríguez, María Teresa Baena-Ariza, Isabel Domingue,Sánchez", Marta Lima,Serrano.(2017). Intellectual disability in children and teenagers:
Influence on family and family health. Systematic review, 1.14.
Alper, M. and G. Goggin (2017). "Digital technology and rights in the lives of children with
disabilities." New Media & Society 19(5): 726-740.
Alshenaifi, R. N., et al. (2020). Investigating the Use of Social Media in Supporting Children with Cognitive Disabilities and Their Caregivers from Saudi Arabia. 22nd International ACM SIGACCESS Conference on Computers and Accessibility (ASSETS), Electr Network
Bond, B. J. (2013). "Physical Disability on Children's Television Programming: A Content Analysis." Early Education and Development 24(3): 408-418.
Carmel, J. M., et al. (2024). "Seeing disability in children's made for television programmes: An Australian case study." Children & Society.
Favazza, P. C., et al. (2017). "Limited representation of individuals with disabilities in early childhood classes: alarming or status quo?" International Journal of Inclusive Education 21(6): 650-666.
Hakala, M. and H. Katsui (2024). Media Representations of Disability 1. Disability, Happiness and the Welfare State, Routledge: 111-138.