پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

گونه‌شناسی «سکوت» در ارتباطات غیرکلامی و کارکرد آن در ارتباطات میان نسلی خانواده‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشکده فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه امام صادق‌ (ع)، تهران، ایران
3 دانش آموخته کارشناسی ارشد فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه امام صادق‌ (ع)، تهران، ایران
10.22034/mcr.2025.528990.1080
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی گونه‌شناسی «سکوت» به ‌عنوان شکلی از ارتباط غیرکلامی در بستر ارتباطات میان‌نسلی در خانواده‌های ایرانی می‌پردازد. سکوت در این تحقیق، نه صرفاً فقدان گفتار، بلکه پدیده‌ای چندلایه و معنادار تلقی شده است که با توجه به زمینه، می‌تواند حامل مفاهیم آشکار یا پنهان، تقویت‌کننده یا تضعیف‌کنندۀ روابط باشد. در دهه‌های اخیر، شکاف نسلی در ایران در ابعاد رفتاری، ارتباطی، نگرشی، ارزشی و مهارتی برجسته‌تر شده است؛ پدیده‌ای که فناوری، جهانی‌شدن و دگرگونی سبک زندگی بر آن دامن زده‌اند. این تحقیق با روش آمیخته انجام شده است و در آن با بهره‌گیری از چارچوب نظری کورزون، هاکین، اینگلهارت و برگر و لاکمن، سکوت در قالب گونه‌هایی چون سکوت مکالمه‌ای، درون‌مایه‌ای، موقعیتی، متنی و کنشی تحلیل شده است. در بخش کیفی، پنج بُعد اصلی تفاوت‌های نسلی از مصاحبه با خبرگان استخراج شد و در بخش کمی با توزیع پرسش‌نامه در میان ۱۳۱ معلم مورد آزمون قرار گرفت. نتایج تحلیل نشان می‌دهد نقش سکوت در همۀ ابعاد تفاوت‌های نسلی معنادار است؛ همچنین الگوهای سکوت نسل قدیم، بیشتر محتاطانه و قراردادی و در چارچوب حفظ ارزش‌ها و مسئولیت‌پذیری است، اما نسل جدید عمدتاً کنشی و هدفمند ارزیابی شدند. یافته‌ها بیان می‌کند سکوت در خانواده‌ها به ابزاری برای مواجهه با تنش، گریز از تعارض یا مدیریت تعاملات بدل شده است. درنهایت، تقویت گفتگوی بین‌نسلی و آموزش سواد رسانه‌ای، راهکارهایی برای کاهش گسست فرهنگی پیشنهاد شده است.
کلیدواژه‌ها

اینگلهارت، رونالد. (1395 هـ.ش). تحول فرهنگی در جامعه پیشرفته صنعتی. ترجمه: مریم وتر. تهران: کویر.
اینگلهارت، رونالد؛ و پل، آر آبرامسون. (1378 هـ.ش). «امنیت اقتصادی و دگرگونی ارزشی». ترجمه: شهناز شفیع‌خانی. نامه پژوهش. ش 14-15.
آرژیل، مایکل. (1378 هـ.ش). روان‌شناسی ارتباطات و حرکات بدن. ترجمه: مرجان فرجی. تهران: مهتاب.
برگر، پیتر؛ و تامس لاکمن. (1387 هـ.ش). ساخت اجتماعی واقعیت. ترجمه: فریبرز مجیدی. تهران: علمی و فرهنگی.
پناهی، محمدحسین. (1383 هـ.ش). «شکاف نسلی موجود در ایران و اثر تحصیلات بر آن». فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی. ش 27.
جعفرزاده‌پور، فروزنده. (1388 هـ.ش). کندوکاو در مسائل جوانان و مناسبات نسلی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی.
جهانگیری، نادر. (1370 هـ.ش). «رفتار کلامی». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد. س 24. ش 1. ص 205-220.
خالقی‌فر، مجید. (1381 هـ.ش). «بررسی ارزش‌های مادی/ فرامادی دانشجویان دانشگاه‌های تهران، عوامل مؤثر بر آن و روابط آن با برخی از نشانگان فرهنگی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید بهشتی.
خلیفه، عبدالطیف محمد. (1378 هـ.ش). بررسی روان‌شناختی تحول ارزش‌‌ها. ترجمه: سیدحسین سیدی. مشهد: آستان قدس رضوی.
زندی، بهمن. (1383 هـ.ش). اصول و مبانی برنامه‌ریزی درسی آموزش زبان فارسی. تهران: دانشگاه پیام نور.
فرزانه، سیف‌اله؛ و عیسی چراتی. (١٣٩٠ هـ.ش). «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر تفاوت ارزشی (مطالعه موردی والدین و جوانان ١٥ تا ٢٤ ساله شهر ساری)». جامعه‌شناسی مطالعات جوانان. ش 6. ص ١١٩-١٤٠.
فرهنگی، علی‌اکبر. (1395 هـ.ش). ارتباطات انسانی مبانی. ج 1. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
فلیک، ا. (١٣٨٩ هـ.ش). درآمدی بر تحقیقات کیفی. ترجمه: هادی جلیلی. تهران: نشر نی.
قاضی‌نژاد، مریم. (١٣٨٣ هـ.ش). «نسل‌ها و ارزش‌ها: بررسی و تحلیل جامعه‌شناختی تفاوت گرایشات ارزشی نسل جوان و بزرگسال». رساله دکتری جامعه‌شناسی. دانشکده علوم اجتماعی تهران.
محسنیان‌راد، مهدی. (1388 هـ.ش). ارتباط‌شناسی. تهران: سروش.
محمدپور، احمد. (١٣٩٢ هـ.ش). ضد روش. تهران: جامعه‌شناسان.
مقدس، علی‌اصغر؛ و فاطمه نوروزی. (١٣٩٠ هـ.ش). «مقایسۀ ارزش‌های بین دو نسل دختران و مادران شهرهای لار و جهرم». مطالعات زنان. دوره 7. ش 3. ص ٩-٣٦.
مک‌کوئیل، دنیس. (1388 هـ.ش). درآمدی بر نظریه‌های ارتباطات جمعی. ترجمه: پرویز اجلالی. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
یوسفی، نریمان. (1383 هـ.ش). شکاف بین نسل‌ها: بررسی نظری و تجربی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی.
Esterberg, K. G. (2001). Qualitative research methods and process (2th ed.). London: Open University Press.
Fast Julius, R. (1972). Body Language. New York: Pocket books.
Hank, K., Salzburger, V., & Silverstein, M. (2017). Intergenerational transmission of parent-child relationship quality: Evidence from a multi-actor survey. Social science research, 67, 129-137.
Hansen, J. I. C., & Leuty, M. E. (2012). Work values across generations. Journal of Career Assessment, 20(1), 34-52.
Huckin, T.,(2002), Textual silence and the discourse of homelessness, Discourse and Society 13 (3), 347372..
Kurzon, D.,(1997), Discourse of Silence, John Benjamins, Amsterdam.
Kurzon, D.,(1998), Discourse of Silence, John Benjamins, Amsterdam.-------------, 2007_A, "Towards a typology of silence". Journal of Pragmatics,39, 1673–1688.
Kurzon, D.,(2007), A, "Towards a typology of silence". Journal of Pragmatics,39, 1673–1688
McCroskey, J.C. (2001). An introduction to rhetorical communication (814 ed.). Needham Heights, MA: Allyn & Bacon.
Michael Argyle (1972), Bodili communication, New York:International Press.
Mohammad khani,(2004). Tehran: Tolue danesh.
Parks, J. B., & Roberton, M. A. (2008). Generation gaps in attitudes toward sexist/nonsexist language. Journal of Language and Social Psychology, 27(3), 276-283.
Saville-Troike, M.,(1985), The Ethnography of Communication: An Introduction, Wiley-Blackwell.
Van Djik. T. A. (2006). “Discourse and Manipulation”. Discourse & Society.17(3): 359-383.