پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

متاورس به‌مثابه کالایی فرهنگی: تحلیل انتقادی سینمای علمی - تخیلی هالیوود از منظر صنایع فرهنگی با بررسی موردی سریال «آپلود» و فیلم «بازیکن شماره یک آماده»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری ارتباطات، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه ارتباطات، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/mcr.2025.544770.1086
چکیده
«متاورس» در عصر دیجیتال به یکی از مفاهیم محوری در بازاندیشی آینده انسان، فناوری و جامعه تبدیل شده است. این مفهوم که ریشه در روایت‌های علمی‌ - تخیلی دارد، امروزه با حمایت شرکت‌های بزرگ فناوری و رسانه وارد سپهر عمومی شده است و بخشی از تخیل فرهنگی معاصر را شکل می‌دهد. پژوهش حاضر با تکیه بر نظریه صنایع فرهنگی دیوید هزموندالگ و بهره‌گیری از رویکرد تحلیل مضمون، به بررسی شیوۀ بازنمایی متاورس در دو اثر شاخص سینمای علمی‌ - تخیلی هالیوود یعنی «بازیکن شماره یک آماده» و سه فصل سریال «آپلود» می‌پردازد. تمرکز اصلی بر این پرسش است که چگونه سینمای هالیوود در جایگاه بخشی از صنایع فرهنگی جهانی، متاورس را بازنمایی می‌کند تا منطق سرمایه‌داری دیجیتال به‌ویژه نظارت شرکتی و نابرابری طبقاتی را بازتولید و عادی‌سازی کند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد سینما، متاورس را فضایی جذاب و مصرف‌گرا بازنمایی می‌کند که با منافع قدرت‌های شرکتی و منطق نئولیبرالیسم همخوان است. این بازنمایی، آینده‌ای ایدئولوژیک را ترسیم می‌کند و سلطۀ شرکتی، مصرف‌گرایی و نابرابری دیجیتال را عادی جلوه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

اسماعیلی، ف. (۱۳۹۲ هـ.ش). «تحلیل گفتمان بازنمایی در رسانه‌های دیداری». مجله زبان و رسانه. ش ۴. ص 45-62.
بابایی، ع؛ و اسدنیا، ف. (2020 م). «اگر سیاه‌چاله یک صدف باشد، آن‌گاه ...: روندهای گفتمانی عامه‌پسندسازی در فیلم‌های علمی‌ - تخیلی». فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین. دوره ۶. ش ۲۴. ص 1 – 30.
جلالی، م. (۱۳۷۷ هـ.ش). «سینما و خیال: بررسی نقش تصویر در تجسم مفاهیم». ماهنامه هنر امروز. ش ۵. ص 20 – 30.
حداد، پ. (۱۴۰۱ هـ.ش). «چیستی مضمون در تحلیل کیفی». روش‌شناسی پژوهش‌های اجتماعی. دوره ۱۰. ش ۲. ص 15-40.
حسینی، روح‌الله؛ و شاهو صبّار. (1397 هـ.ش). «حیات هوش طبیعی در روزگار هوش مصنوعی: تحلیلی بر بازنمایی انسان و هوش مصنوعی در سینمای علمی‌تخیلی (1920–2020)». پژوهشنامه فرهنگ و رسانه. دوره ۹. ش ۳. ص ۲۳ - ۴۵.
خراتی، ن. (۱۴۰۰ هـ.ش). «تحلیل نقش رسانه‌ها در بازنمایی فناوری آینده». پژوهشنامه ارتباطات. دوره ۵. ش ۱. ص 70 – 90.
شاه‌مرادی، م. (۱۳۹۴ هـ.ش). «خوانشی بر سینمای علمی – تخیلی». فصلنامه هنر و رسانه. دوره ۳. ش ۱۲. ص 50 -75.
عابدی جعفری، ع؛ و همکاران. (۱۳۹۰ هـ.ش). «روش‌شناسی تحلیل مضمون در پژوهش‌های فرهنگی». پژوهش‌نامه علوم اجتماعی. دوره ۴. ش ۳. ص 120-150.
علی‌الحسابی، ع؛ و شیخ، س. (۱۳۹۹ هـ.ش). «آینده‌پژوهی و رسانه: مطالعه‌ای بر سینمای علمی – تخیلی». فصلنامه علوم انسانی دیجیتال. دوره ۲. ش ۸. ص 30-55.
قزل، م. (۱۳۹۲ هـ.ش). «آینده‌نگری در ژانر علمی – تخیلی». نشریه جامعه‌شناسی فرهنگی. دوره ۷. ش ۴. ص 80-100.
کمالی، ن. (۱۳۹۷ هـ.ش). «تحلیل شبکه‌ای مضامین در رسانه‌های تصویری». مطالعات رسانه‌ای ایران. دوره ۵. ش ۲. ص 45-70.
نصیری، ح. (۱۳۹۹ هـ.ش). «کاربرد تحلیل مضمون در پژوهش‌های کیفی». پژوهش‌نامه روش‌شناسی علوم اجتماعی. دوره ۸. ش ۳. ص 100-130.
Adorno, T., & Horkheimer, M. (2002). Dialectic of enlightenment: Philosophical fragments (E. Jephcott, Trans.). Stanford University Press. (Original work published 1944)
Aytaş, M., & Can, A. (2022). From real spaces to virtual spaces: The metaverse and decentralized cinema. DRArch, 3(Special Issue), 49–59. https://doi.org/10.47818/DRArch.2022.v3si070
 Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Centigrade. (2024). Fiction meets fact: Exploring human-machine convergence in today's film culture. https://www.centigrade.de/en/blog/fiction-meets-fact-exploring-human-machine-convergence-in-todays-film-culture/
 Daniels, G. (Creator). (2020). Upload [TV series]. Amazon Studios.
 Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). New York, NY: Vintage Books. (Original work published 1975)
Hall, S. (1997). Representation: Cultural representations and signifying practices. Sage. ·
Hesmondhalgh, D. (2019). The cultural industries (4th ed.). Sage.
Mirzoeff, N. (1999). An introduction to visual culture. Routledge
 Mystakidis, S. (2022). Metaverse. In Encyclopedia (Vol. 2, Issue 1, pp. 486–497). MDPI. https://doi.org/10.3390/encyclopedia2010031
 Number Analytics. (2025). Exploring metaverse in science fiction.
ResearchGate. (2024). Imagining alternate society: How sci-fi movies presenting resilience for smart, sustainable living in metaverse. https://www.researchgate.net/publication/385960641_Imagining_Alternate_Society_How_Sci-Fi_Movies_Presenting_Resilience_for_Smart_Sustainable_Living_in_Metaverse ·
Spielberg, S. (Director). (2018). Ready Player One [Film]. Warner Bros. Pictures