پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

پژوهشنامه رسانه و ارتباطات نوین

چالش‌های حکمرانی فضای مجازی در دانشگاه‌های ایران: مطالعه‌ای کیفی در دانشگاه‌های استان هرمزگان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
10.22034/mcr.2026.558266.1091
چکیده
پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین چالش‌های حکمرانی فضای مجازی در دانشگاه‌های ایران با تمرکز بر دیدگاه سه گروه کلیدی ذی‌نفع (مدیران، دانشجویان و متخصصان ارتباطات) انجام شده است. این مطالعه با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون (براون و کلارک، 2006) صورت گرفت. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۱ شرکت‌کننده (۷ مدیر، ۸ دانشجو و ۶ متخصص) در سه دانشگاه دولتی استان هرمزگان (بندرعباس، میناب و قشم) جمع‌آوری و با نرم‌افزار MAXQDA 2022 تحلیل گردید. یافته‌ها چهار مقوله اصلی را آشکار کرده است: ۱. موانع فرهنگی - هویتی ناشی از تعارض میان هویت آکادمیک و چارچوب امنیتی؛ ۲. موانع ساختاری - نهادی ناشی از تشتت نهادی و عدم هماهنگی سیاست‌ها؛ ۳. موانع فناورانه ناشی از ضعف زیرساخت‌ها و کمبود نیروی متخصص؛ ۴. موانع فردی ناشی از نگرش کنترلی مدیران و احساس ناامنی دانشجویان. برآیند پژوهش این است که حکمرانی فضای مجازی در دانشگاه‌های مورد مطالعه بیش از آنکه فنی باشد، چالشی هویتی - ساختاری است که نیازمند بازنگری در چارچوب معنایی حکمرانی دیجیتال و گذار از مدل‌های سلسله‌مراتبی به مدل‌های مشارکتی است.
کلیدواژه‌ها

سرداری‌نیا، خلیل‌الله؛ و دیگران، (1401 هـ.ش). «چالش‌های حکمرانی جمهوری اسلامی ایران در شبکه‌های اجتماعی با محوریت جوانان نسل Z». جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی. س 5. ش 20.
فیروزآبادی، سیدابوالحسن. (1399 هـ.ش). درآمدی بر حکمرانی فضای مجازی. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
فیروزآبادی، سیدابوالحسن؛ و جواد آزادی احمدآبادی. (1399 هـ.ش). «تحلیل پیشینه حکمرانی فضای مجازی جمهوری اسلامی ایران». دانش سیاسی. دوره 32. ش 16. ص 563 – 598.
قربانی، علیرضا. (1400 هـ.ش). «تحلیل کلان طرح حمایت از حقوق کاربران و خدمات پایه کاربردی فضای مجازی». جامعه اندیشکده‌ها. بازیابی شده از:
 https://iranthinktanks.com/macro-analysis-of-the-plan-to-protect-the-rights-of-users-and-basic-services-of-cyberspace-applications.
قربانی، علیرضا؛ مهدی حمزه‌پور؛ و علی اصغر کیا. (1402 هـ.ش). «شناسایی و تحلیل راهبردی عوامل مؤثر بر بهبود عملکرد حکمرانی فضای مجازی در جمهوری اسلامی ایران». فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین. دوره 9. ش 36. ص 1- 43.
قریشی، سیدجمال؛ حسین مطلبی کربکندی؛ و عبدالحسین کلانتری. (1401 هـ.ش). «حکمرانی فضای مجازی بر اساس انگاره مشروعیت فنی - دانشی». مطالعات میان‌رشته‌ای تمدن انقلاب اسلامی. دوره 1. ش 3. ص 115 – 133.
نجف‌پور آقابیگلو، عزیز؛ حمید پارسانیا؛ و علی‌اصغر اسلامی تنها. (1400 هـ.ش). «مدینه فاضله مجازی؛ چارچوب نظری حکمرانی فضای مجازی جمهوری اسلامی». دین و ارتباطات. دوره 28. ش 59. ص 305 – 330.
Anderson, J., Albacete, G. G., Lerner, D., Xiao, X., & Su, Y. (2021). Generational gaps in political media use and civic engagement from Baby Boomers to Generation Z. Routledge.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Flick, U. (2018). An introduction to qualitative research (6th ed.). Sage.
Gillespie, T. (2017). Governance of and by platforms. In J. Burgess, A. Marwick, & T. Poell (Eds.), The SAGE handbook of social media (pp. 254–278). Sage.
https://doi.org/10.4135/9781473984066.n16
Gillespie, T. (2018). Custodians of the Internet: Platforms, content moderation, and the hidden decisions that shape social media. Yale University Press.
Hufty, M. (2011). Investigating policy processes: The Governance Analytical Framework (GAF). In U. Wiesmann & H. Hurni (Eds.), Research for sustainable development: Foundations, experiences, and perspectives (pp. 403–424). Geographica Bernensia.
https://doi.org/10.4480/GB2011.RSD.25
Hufty, M. (2019). Investigating policy processes: The governance analytical framework (GAF). Sustainability Science, 14(1), 1–15.
https://doi.org/10.1007/s11625-018-0584-6
Kaufmann, D. (2005). Myths and realities of governance and corruption. SSRN Electronic Journal, 81–98.
https://doi.org/10.2139/ssrn.829244
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
https://doi.org/10.1016/0147-1767(85)90062-8
Lorents, P., & Ottis, R. (2010). Cyberspace: Definition and implications. In International Conference on Cyber Warfare and Security (p. 267). Academic Conferences International Limited.
OECD. (2005). Modernising government: The way forward. Organisation for Economic Co-operation and Development.
https://doi.org/10.1787/9789264010505-en
Persily, N., & Tucker, J. A. (Eds.). (2020). Social media and democracy: The state of the field, prospects for reform. Cambridge University Press.
https://doi.org/10.1017/9781108890960
Strate, L. (1999). The varieties of cyberspace: Problems in definition and delimitation. Western Journal of Communication, 63(3), 382–412.
https://doi.org/10.1080/10570319909374648
Thompson, N. (2005). Inter-institutional relations in the governance of England's national parks: A governmentality perspective. Journal of Rural Studies, 21(3), 323–334.
https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2005.05.002
UNESCO. (2023). Guidelines for the governance of digital platforms: Safeguarding freedom of expression and access to information through a multi-stakeholder approach. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000387339